Na początek: talerze się zużywają
Zanim przejdziemy do szczegółów, jedna podstawowa kwestia. Talerze są materiałem eksploatacyjnym.
Są z metalu, więc wyglądają na wytrzymałe. Ale za każdym razem, gdy grasz, uderza w nie pałka i wprawia je w drgania. Jeśli grasz na talerzu dostatecznie długo, prędzej czy później pęknie albo się wyszczerbi. Nie świadczy to o niedbałym obchodzeniu się z nim. Taka jest po prostu natura tego instrumentu.
Ten artykuł nie mówi więc o tym, jak sprawić, by talerz nigdy nie pękł. Mimo to istnieją rzeczy, którymi nieświadomie skraca się życie talerza: gra bez tulejki na statywie, zbyt mocne dokręcanie motylka i tym podobne. Jeśli ten tekst pomoże Ci wychwycić takie sytuacje, spełni swoje zadanie.
Pęknięcia zwykle zaczynają się w tych samych miejscach
Talerz to metalowa blacha, ale nie pęka w przypadkowych miejscach. Pęknięcia pojawiają się mniej więcej w trzech obszarach.
Pęknięcia biegnące od krawędzi w głąb talerza, pęknięcia biegnące obwodowo w korpusie lub u nasady kopuły oraz pęknięcia biegnące od brzegu otworu środkowego w stronę kopuły. Osoby, które zawodowo naprawiają talerze, również dzielą je mniej więcej na te trzy grupy.
Spośród nich najczęściej spotyka się pęknięcia krawędzi i korpusu. Nie mamy statystyk, ale wśród pękniętych talerzy te dwa rodzaje wyraźnie się wyróżniają. To miejsca, w które się uderza, więc trudno się temu dziwić.
Jest jeszcze jedna rzecz, odrębna od pęknięć: uszkodzenia, które objawiają się zmianą kształtu. Otwór środkowy rozciąga się z koła w owal albo obrzeże się wygina. Nic tu nie pękło, więc łatwiej rozpatrywać to oddzielnie od pęknięć.
Jedno zastrzeżenie na wstępie: samo miejsce pęknięcia nie wskaże przyczyny. Nawet mając talerz w ręku i biorąc pod uwagę, gdzie, jak i jak długo był używany, najczęściej nie da się mieć pewności w 100%. Można jedynie postawić uzasadnioną hipotezę. Traktuj to, co piszemy dalej, jako materiał do takiej hipotezy i nic więcej.
Niektóre uszkodzenia wskazują na prawdopodobną przyczynę
Przy niektórych objawach przyczynę dość łatwo odgadnąć.
Jeśli otwór środkowy rozciągnął się wzdłużnie, podejrzewaj sposób montażu talerza. Jeśli obrzeże się wygięło, talerz najprawdopodobniej spadł lub się przewrócił, a nie został uszkodzony podczas gry. Żadne z nich nie jest pęknięciem; oba to zmiany kształtu, które można rozpoznać na pierwszy rzut oka.
Niektórzy duzi producenci talerzy pokazują zresztą na swoich stronach poświęconych gwarancji właśnie te dwa przypadki, ze zdjęciami, jako przykłady uszkodzeń powstałych w wyniku użytkowania. Innymi słowy, nawet z perspektywy producenta to przypadki, w których przyczynę najłatwiej ustalić.
Z pęknięciami krawędzi czy korpusu nie jest już tak prosto. Technika, kąt, a może po prostu ogromna liczba uderzeń? Zwykle nakłada się na siebie kilka czynników.
Najtrafniej jest więc myśleć o tym tak: miejsce pęknięcia to nie przyczyna. To wskazówka, od czego zacząć szukanie.
Zniekształcony otwór to jeszcze nie pęknięcie. „Keyholing”, czyli rozciągnięcie okrągłego otworu w owal przypominający dziurkę od klucza, nie oznacza, że metal pękł. Otwór został wytarty przez ocieranie o trzpień statywu. Przyczyna jest inna, więc łatwiej rozpatrywać to oddzielnie od pęknięć. To także jeden z nielicznych sygnałów, które można wychwycić, zanim pojawi się pęknięcie.
| Rodzaj | Miejsce | Jedno z możliwych wyjaśnień |
|---|---|---|
| Pęknięcie | Krawędź | Kąt uderzenia. Biegnie w głąb talerza |
| Korpus, nasada kopuły | Uderzanie w to samo miejsce, intensywne użytkowanie. Często biegnie wzdłuż obwodu | |
| Brzeg otworu środkowego | Zbyt mocne dokręcenie. Biegnie od otworu w stronę kopuły | |
| Zmiana kształtu (nie pęknięcie) | Otwór środkowy | Ocieranie o trzpień. Brak tulejki lub zbyt luźny montaż |
| Obrzeże | Upadek lub przewrócenie |
Najczęstsze: pęknięcia krawędzi i korpusu
Zacznijmy od najczęstszych: pęknięć biegnących od krawędzi w głąb talerza i pęknięć korpusu.
Od krawędzi w głąb talerza
Krótkie nacięcie biegnie w głąb talerza z jednego punktu na obrzeżu. Na początku może mieć zaledwie kilka milimetrów – tak mało, że nie zauważysz go, dopóki ktoś Ci go nie pokaże.
Problem w tym, że może się dalej powiększać. Każde uderzenie skupia siłę na jego końcu, więc kilkumilimetrowe pęknięcie może rosnąć, a w końcu skręcić i biec wzdłuż obrzeża. Kluczowe jest wychwycenie go, póki jest jeszcze małe.
W korpusie
Te pęknięcia pojawiają się na powierzchni, w którą się gra. Są rzadsze niż pęknięcia krawędzi, ale wcale nie są niczym niezwykłym.
Biegną w jednym z dwóch kierunków. Niektóre biegną promieniście, w stronę środka. Inne biegną poprzecznie, wzdłuż rowków po toczeniu, dookoła talerza – i te szczególnie trudno dostrzec. Ponieważ biegną w tym samym kierunku co rowki, przy niektórym oświetleniu nie da się ich odróżnić.
Mówi się, że pęknięcia korpusu pojawiają się, gdy wciąż uderza się w to samo miejsce – na przykład gdy rytm grany na talerzu ride ciągle trafia dokładnie w jeden punkt.
Szukając pęknięć, zadbaj o dobre światło i patrz pod kątem. Drobnych pęknięć nie widać, gdy patrzysz na wprost. Przechyl talerz tak, by odbijał światło, a pęknięcie ukaże się jako linia. Pomaga też przesunięcie palcem wzdłuż krawędzi: jeśli w którymś miejscu palec się zahacza, coś tam jest.
Przy krawędzi kąt liczy się bardziej niż siła
Jak więc ograniczyć pęknięcia krawędzi i korpusu? Tutaj kąt, pod jakim pałka styka się z talerzem, ma większe znaczenie niż siła uderzenia.
Gdy pałka trafia w krawędź pod kątem prostym, uderza w cienką krawędź w jednym punkcie, a siła nie ma gdzie uciec. Lepszy sposób jest odwrotny. Połóż pałkę tak, by była niemal równoległa do powierzchni, i muśnij krawędź grubszą częścią tuż za główką, a nie samą główką, kontynuując ruch. Różnica w obciążeniu – zarówno talerza, jak i pałki – jest ogromna.
To w równym stopniu kwestia ustawienia, co techniki. Jeśli talerz stoi zbyt pionowo, cokolwiek zrobisz, i tak będziesz uderzać w niego czołowo. Jeśli kąt wydaje się niewygodny, najpierw przyjrzyj się statywowi.
To, jak mocno przechylić talerz, zależy od Twojego wzrostu, wysokości talerza i sposobu gry, więc nie ma jednej ustalonej wartości. Jeśli potrzebujesz punktu odniesienia, sprawdź, czy pałka ześlizguje się po powierzchni. Jeśli jednak przechylisz go za bardzo, uderzenia staną się zbyt płytkie, by uzyskać odpowiednią głośność.
W korpusie rozkładaj uderzenia na różne miejsca. Ciągłe uderzanie w ten sam punkt kumuluje w nim naprężenia. Nawet niewielkie przesunięcie miejsca, w którym grasz swój rytm, powinno pomóc.
Dlaczego talerze pękają u nasady kopuły, czyli tam, gdzie nikt nie uderza
Zaskoczeniem bywa nasada kopuły (ang. bell). W samą kopułę można uderzać, ale nikt nie celuje w miejsce, w którym łączy się ona z korpusem. Mimo to pęknięcia czasem zaczynają się właśnie tam.
Spójrz na przekrój, a powód stanie się jasny. Kształt talerza zmienia się od wypukłości pośrodku, przez łagodnie opadający korpus, aż po cienką krawędź. Jedyne miejsce, w którym ta zmiana jest gwałtowna, to przejście kopuły w korpus.
Czy to papier, czy metal – zginany arkusz zaczyna się zużywać w miejscu zgięcia. Siła ma tendencję do skupiania się tam, gdzie kształt nagle się zmienia. Nasada kopuły jest punktem naprężeń z tego samego powodu.
Co więcej, kopuła to jedna z najgrubszych części talerza. Nasada kopuły jest więc granicą, na której gwałtownie zmienia się nie tylko kształt, ale i grubość.
Czasem można spotkać wyjaśnienie, że „uderzanie w talerz przesuwa jego strukturę cząsteczkową, aż w końcu pęka”. Stopniowe osłabianie metalu pod wpływem powtarzających się obciążeń określa się zwykle mianem zmęczenia metalu. Nie oznacza to jednak, że „to zmęczenie metalu, więc pęknie po tylu a tylu latach”. Znaczenie mają grubość, kształt, częstotliwość gry, ustawienie i przechowywanie, więc żywotności talerza nie da się określić w latach.
Jeśli pęka od środka, najpierw sprawdź tulejkę
Jeśli pęknięcie biegnie od otworu środkowego, najpierw sprawdź tulejkę: krótką rurkę z plastiku lub nylonu nakładaną na trzpień statywu.
Jeśli jest pęknięta albo po cichu gdzieś zniknęła, otwór talerza opiera się bezpośrednio o metalowy trzpień. Przy każdym uderzeniu metal stuka o metal, a otwór powoli się wyciera i poszerza. Gdy okrągły otwór rozciągnie się w owal przypominający dziurkę od klucza, mówi się o „keyholingu”. Nie jest to skutek zbyt mocnego dokręcenia. Wręcz przeciwnie: dzieje się tak, gdy talerz za bardzo przemieszcza się na trzpieniu, a otwór się wyciera.
Tulejki się zużywają. Kosztują bardzo niewiele, a gra bez nich stawia talerz w naprawdę niekorzystnym położeniu.
Drugim elementem są filce – jeden nad talerzem, drugi pod nim. Chronią talerz przed kontaktem z metalowym osprzętem i pozwalają mu swobodnie się poruszać. Z czasem ulegają zgnieceniu, twardnieją i przestają spełniać swoją funkcję. Zgnieciony filc na statywie wciąż wygląda zupełnie normalnie, dlatego to chyba element, który najczęściej się przeocza. Naciśnij go palcem. Jeśli się nie ugina, czas go wymienić.
Jak mocno dokręcasz motylek?
To często umyka uwadze. Mocno przykręcony talerz wydaje się bezpieczniejszy, więc kusi, by dokręcić motylek do oporu. Rozumiemy to, ale dla talerza to dokładne przeciwieństwo tego, czego potrzebuje.
Mocne dokręcenie ogranicza ruch aż po kopułę. To tak, jakby mocno przyciskać podstawę instrumentu, który wydaje dźwięk dzięki drganiom. Do tego niepotrzebnie obciąża okolice otworu środkowego.
Nie znaczy to, że im luźniej, tym lepiej. Jeśli mocowanie jest zbyt luźne, talerz za bardzo się porusza, a pałka zaczyna trafiać pod niezamierzonymi kątami. To również skraca jego życie.
Praktyczna zasada: po uderzeniu talerz powinien naturalnie się zakołysać, a potem sam wrócić do spoczynku. Nie potrzeba żadnych narzędzi. Wystarczy lekko dokręcić ręką.
| Element | Na co zwrócić uwagę | Kiedy działać |
|---|---|---|
| Tulejka | Pęknięta, wyszczerbiona lub jej brak | Wymień, jeśli jest pęknięta. Nigdy nie graj bez niej |
| Filce (górny i dolny) | Zgniecione lub twarde | Wymień, jeśli nie uginają się pod naciskiem |
| Motylek | Zbyt mocno lub zbyt luźno dokręcony | Dokręcony ręką, z wyczuciem |
| Otwór talerza | Rozciągnięty wzdłużnie | Jeśli zmienia kształt, przemyśl sposób montażu |
Czy zdarzają się wady produkcyjne?
Tutaj powiemy wprost, jako ludzie, którzy na co dzień mają do czynienia z talerzami.
Wady wynikające z procesu produkcji mogą się zdarzyć. Nawet przy najstaranniejszej kontroli jakości problemów produkcyjnych nigdy nie da się całkowicie wyeliminować. Właśnie dlatego każdy producent zakłada, że mogą wystąpić. Niektórzy producenci wyjaśniają, że sprawdzają zwrócone talerze, odtwarzają ich historię na podstawie dokumentacji produkcyjnej i wykorzystują zdobytą wiedzę do poprawy jakości.
Trzeba jednak zaznaczyć, że nie dysponujemy danymi o tym, ile pęknięć wynika z użytkowania, a ile z produkcji. Nie spotkaliśmy się też z tym, by ktoś je opublikował. Nie możemy więc nic powiedzieć o tych proporcjach.
Warto też wiedzieć, że istnieją pęknięcia, których przyczyny nie potrafi ustalić nawet producent. Jeden z producentów wprost stwierdza na swojej stronie poświęconej gwarancji, że w przypadku uszkodzeń, przy których odłamuje się część obrzeża, przyczyny nie da się ustalić. Nawet profesjonaliści, mając talerz przed sobą, nie zawsze potrafią to określić.
Również w VEQUS, gdy zachodzi podejrzenie wady produkcyjnej, sprawdzamy stan talerza i rozpatrujemy każdy przypadek indywidualnie.
Warunki gwarancji różnią się w zależności od producenta i kraju. Nawet w obrębie tej samej marki zakres ochrony może zależeć od tego, gdzie talerz został kupiony. W razie wątpliwości skontaktuj się ze sklepem, w którym dokonano zakupu.
O talerzach w salach prób
Od czasu do czasu w mediach społecznościowych pojawiają się posty o pękniętych talerzach w salach prób. Coraz częstsze są też prośby w rodzaju „prosimy nie uderzać tak mocno”.
Przede wszystkim są one po prostu znacznie intensywniej używane. Talerz, na którym w domu gra jedna osoba, i talerz, na którym codziennie, co kilka godzin, gra inny perkusista, znoszą zupełnie inne obciążenia. A każdy perkusista gra i ustawia sprzęt inaczej. W pewnym sensie to naturalne, że zużywają się szybciej.
Do tego w tle działają jeszcze dwa czynniki.
Pierwszy to cena. W ostatnich latach ceny talerzy kilkakrotnie rosły. Ceny metali, koszty frachtu morskiego i kursy walut są poza kontrolą producentów – i właśnie te powody wymienia się w komunikatach o podwyżkach. Przy dzisiejszej cenie jednego crasha to niemała sprawa dla studia, które ma dziesiątki talerzy.
Drugi czynnik może nie być powszechnie znany. Talerze w studiach nie są objęte gwarancją producenta. Wypożyczalnie, backline, sale prób, studia nagraniowe: kilku producentów wyraźnie zaznacza, że talerze używane w takich celach nie są objęte gwarancją.
Innymi słowy, gdy talerz pęknie, koszty ponosi studio. Regulaminy wielu studiów przewidują możliwość obciążenia klienta, ale w praktyce nikt nie niszczy talerza celowo. Większość talerzy po prostu dochodzi do kresu swojej żywotności w wyniku normalnego użytkowania, a koszt ponosi studio.
Nie chodzi tu o pouczanie na temat dobrych manier i nikogo nie należy obwiniać. Po prostu studia mają realne powody, by dbać o swój sprzęt. Świadomość tego może nieco zmienić sposób, w jaki na to patrzysz.
Przy przechowywaniu uważaj na wilgoć
To, jak traktujesz talerz, gdy nikt na nim nie gra, ma większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać.
Tym, co często się przeocza, jest wilgoć. Talerze są z metalu, więc jeśli leżą w wilgotnym miejscu, łatwiej się przebarwiają i matowieją. Najbezpieczniej jest unikać szop, szaf i schowków, w których warunki niewiele różnią się od tych na zewnątrz.
Do tego dochodzi pot. Po grze na talerzu zostaje tłuszcz i pot z dłoni. Jeśli od razu włożysz go do pokrowca i zamkniesz, spędzi wiele godzin zamknięty w wilgoci. Już szybkie przetarcie suchą ściereczką powinno zrobić realną różnicę.
Jeśli chodzi o sposób przechowywania, można je trzymać pionowo lub na płasko. Pokrowce i stojaki zwykle utrzymują talerze w pionie i nie stwarza to żadnych problemów. Unikaj natomiast opierania o cokolwiek talerza bez pokrowca. Lepiej też nie kłaść go bezpośrednio na twardej podłodze, bo łatwo wtedy uderzyć krawędzią.
Układając talerze jeden na drugim, przekładaj je ściereczką. Metal ocierający się bezpośrednio o metal rysuje powierzchnię. Unikaj też przenoszenia talerzy, gdy wciąż są zamocowane na statywach. Wstrząsy podczas transportu wywierają na mocowanie nieoczekiwane siły.
Jak już wspomnieliśmy, wygięte obrzeże jest oznaką, że talerz spadł lub się przewrócił. Ujmując to odwrotnie: uszkodzenie spowodowane upadkiem pozostawia ślad w kształcie talerza.
Jeśli zauważysz pęknięcie
Przede wszystkim nie graj na nim dalej w takim stanie. To jest najważniejsze.
Są dwa powody. Pierwszy to bezpieczeństwo: jeśli pęknięcie się powiększy i odłamie się duży kawałek, mogą polecieć odłamki. Drugi to fakt, że gdy duży fragment się odłamie, nie da się już ustalić przyczyny. To dokładnie ta sytuacja, o której mówi producent, stwierdzając, że przyczyny uszkodzeń, przy których odłamuje się część obrzeża, nie da się ustalić. Nawet jeśli podejrzewasz wadę produkcyjną, bez pierwotnego kształtu nie da się tego ocenić.
I jeśli talerz jest jeszcze na gwarancji, zanim cokolwiek z nim zrobisz, skontaktuj się ze sklepem, w którym został kupiony. Wiercenie otworów lub podobne ingerencje mogą unieważnić gwarancję. Jeśli zrobisz coś w złej kolejności, możesz stracić pomoc, która w przeciwnym razie by Ci przysługiwała.
Trzeba jednak powiedzieć, że niestety pęknięcia, które już powstało, nie da się cofnąć. Cokolwiek zrobisz, to miejsce nigdy nie będzie tak wytrzymałe jak wcześniej.
Ale nie oznacza to, że talerz trzeba wyrzucić. Naprawa jest jedną z możliwości. Istnieją warsztaty i technicy perkusyjni, którzy naprawiają talerze, a z ich usług korzysta się tam, gdzie talerze szybko się zużywają, na przykład w studiach i szkolnych zespołach.
Poniżej opisujemy metody naprawy stosowane przez serwisy i warsztaty. Nie zalecamy samodzielnej obróbki metalu narzędziami. Jeden błąd podczas wiercenia lub cięcia może w jednej chwili poszerzyć pęknięcie, a krawędź talerza jest ostrzejsza, niż mogłoby się wydawać. Traktuj te informacje wyłącznie poglądowo.
Dwa podstawowe podejścia
Pierwsze to zatrzymanie dalszego rozwoju pęknięcia. Na każdym końcu pęknięcia wierci się mały otwór. Chodzi o to, by okrągły otwór „złapał” pęknięcie w miejscu, w którym rosłoby dalej, i rozproszył skupioną siłę. W przypadku pęknięć biegnących wzdłuż obwodu stosuje się też metodę polegającą na wycięciu wąskiej szczeliny między dwoma otworami.
Drugie to całkowite usunięcie pękniętej części: wycięcie tylko pękniętego fragmentu, wycięcie wokół niego klina w kształcie litery V albo nawet przycięcie całego obrzeża, by zmniejszyć talerz o jeden rozmiar. Przy pęknięciach zaczynających się od krawędzi często wybiera się wycięcie w kształcie V. Chodzi o to, że strona, z której usunięto materiał, staje się lżejsza, więc talerz zwykle ustawia się na statywie tą stroną od grającego, a pałka rzadziej trafia w to miejsce.
W przypadku okolic otworu środkowego stosuje się metody takie jak osadzenie pierścienia czy przywrócenie otworowi idealnie okrągłego kształtu. Nawet w serwisach wytarty otwór i pęknięcie traktuje się jako odrębne naprawy.
Jako metodę naprawy wymienia się też czasem łączenie pęknięcia lutem lub palnikiem.
Niezależnie od metody brzmienie się zmieni. Jeśli usunie się niewiele, zmiana jest niewielka; im więcej się usunie, tym większa. Niektórzy fachowcy wyjaśniają, że głębokie cięcie dodaje do wybrzmienia niski, falujący element, przesuwając brzmienie w stronę gongu. Im dłuższa szczelina, tym wyraźniej rozdzielają się wysokie i niskie tony, maksymalna głośność spada, a atak staje się szybszy przy krótszym wybrzmieniu. Chodzi tu nie tyle o przywrócenie pierwotnego brzmienia, ile o świadome pogodzenie się z innym.
Wielu fachowców bierze za naprawę znacznie mniej, niż kosztowałby nowy talerz, co czyni ją realną opcją. Nawet po naprawie talerz może jednak znów pęknąć, zależnie od sposobu użytkowania. Sami fachowcy mówią o tym otwarcie.
Ponieważ to obróbka metalu, samodzielne wykonanie nie jest łatwe. Jeśli gwarancja już wygasła, a nadal chcesz grać na tym talerzu, warto zapytać fachowca, zanim go wyrzucisz.
W przypadku pęknięć krawędzi niektórzy perkusiści po prostu odcinają pękniętą część i grają dalej. Zmienia się zarówno rozmiar, jak i brzmienie, więc przypomina to raczej poznawanie innego instrumentu niż naprawę talerza.
Podsumowanie
Gdzie najpierw szukać przy poszczególnych objawach? Oto wszystko w jednej tabeli.
| Objaw | Co sprawdzić najpierw |
|---|---|
| Pęknięcie biegnące od krawędzi w głąb talerza | Kąt uderzeń, wysokość i nachylenie talerza, nacięcia lub wyszczerbienia na krawędzi |
| Pęknięcie w korpusie | Czy uderzenia trafiają w jedno miejsce, jak intensywnie talerz jest używany |
| Pęknięcie u nasady kopuły | Jak mocno dokręcony jest motylek, czy talerz swobodnie się kołysze |
| Pęknięcie przy brzegu otworu środkowego | Czy nie jest zbyt mocno dokręcony, stan elementów statywu |
| Zniekształcony otwór środkowy | Czy jest tulejka i w jakim jest stanie, czy talerz styka się bezpośrednio z metalem |
| Mocno wygięte lub wyszczerbione obrzeże | Upadki lub przewrócenia, sposób obchodzenia się z talerzem w transporcie |
Nie jest to jednak tabela diagnostyczna. Pęknięcia w tym samym miejscu mogą mieć różne przyczyny. Traktuj ją jako listę miejsc, od których warto zacząć szukanie.
Spośród wszystkiego, o czym tu mowa, regularnie sprawdzaj tulejkę i filce, traktując je jako elementy eksploatacyjne, którymi są. Niedrogi element chroni talerz, który kosztuje wielokrotnie więcej. Już samo sprawdzanie ich robi realną różnicę.
Na koniec jeszcze jedno. Jak powiedzieliśmy na początku, talerze są materiałem eksploatacyjnym. Nie każda przyczyna leży po stronie grającego, a nawet producenci piszą, że niektórych uszkodzeń nie da się przypisać żadnej konkretnej przyczynie. Jeśli talerz pęknie, nie ma powodu, by zbyt surowo się obwiniać.
Mimo to są rzeczy, które skracają życie talerza bez Twojej wiedzy. Pęknięta tulejka pozostawiona na miejscu, motylek dokręcony za mocno, talerz ustawiony zbyt pionowo. To, czy je zauważysz, wpływa na to, jak długo posłuży Ci ten sam talerz. Przyjrzyj się im, a przy okazji całemu swojemu zestawowi.