Önce şunu bilin: ziller yıpranır
Konuya girmeden önce temel bir noktayı belirtelim. Ziller sarf malzemesidir.
Metal oldukları için dayanıklı görünürler. Ama her çaldığınızda bir baget onlara çarpar ve titreşirler. Bir zili çalmaya devam ederseniz er ya da geç çatlar veya bir yerinden parça kopar. Bu, zile kötü davranıldığının işareti değildir. Bu, enstrümanın doğasıdır.
Dolayısıyla bu yazı, bir zilin hiç çatlamaması için ne yapılacağını anlatmıyor. Yine de insanların farkına varmadan bir zilin ömrünü kısalttığı durumlar vardır: sehpada kılıf olmadan çalmak, kelebek somunu sonuna kadar sıkmak gibi. Bu yazı bu tür şeyleri fark etmenize yardımcı olursa amacına ulaşmış demektir.
Çatlaklar genellikle aynı yerlerde başlar
Zil bir metal levhadır, ama herhangi bir yerinden rastgele çatlamaz. Çatlaklar kabaca üç yerde ortaya çıkar.
Kenardan içeri doğru ilerleyen çatlaklar, gövdede ya da kubbe dibinde zilin çevresi boyunca ilerleyen çatlaklar ve orta deliğin kenarından kubbeye doğru ilerleyen çatlaklar. Zil tamirini meslek edinmiş kişiler de çatlakları kabaca bu üç gruba ayırır.
Bu üçü arasında en sık görülenler kenar ve gövdedir. Elimizde istatistik yok, ancak çatlamış ziller arasında bu ikisi öne çıkıyor. Zile vurduğunuz yerler buralar olduğuna göre bu pek şaşırtıcı değil.
Çatlaklardan ayrı olarak bir şey daha var: şekil değişikliği olarak ortaya çıkan hasar. Orta delik daireden ovale doğru uzar ya da dış kenar eğilip şeklini kaybeder. Burada metal yarılmadığı için bunu çatlaklardan ayrı düşünmek daha anlaşılır olur.
Baştan bir uyarı: Çatlağın yeri tek başına nedeni söyleyemez. Zil elinizde olsa ve nerede, nasıl, ne kadar süre kullanıldığını hesaba katsanız bile çoğu zaman %100 emin olamazsınız. Yapabileceğiniz şey, bilgiye dayalı bir tahminde bulunmaktır. Aşağıdakileri bu tahmin için bir malzeme olarak okuyun, fazlası olarak değil.
Bazı hasar türleri olası bir nedene işaret eder
Bazı belirtiler, nedeni tahmin etmeyi oldukça kolaylaştırır.
Orta delik boyuna uzamışsa, zilin takılış şeklinden şüphelenin. Dış kenar eğilip şeklini kaybetmişse, büyük olasılıkla çalınırken değil, düşerek ya da devrilerek hasar görmüştür. Bunların hiçbiri çatlak değildir; ikisi de şekil değişikliğidir ve ilk bakışta anlaşılabilir.
Nitekim bazı büyük zil üreticileri, garanti sayfalarında tam da bu ikisini kullanımdan kaynaklanan hasar örnekleri olarak fotoğraflarıyla gösterir. Yani üretici açısından bile bunlar, nedenin en kolay çıkarılabildiği durumlardır.
Kenardaki veya gövdedeki çatlaklar bu kadar basit değildir. Teknik mi, açı mı, yoksa sadece vuruş sayısının çokluğu mu? Genellikle birkaç etken üst üste biner.
Bu yüzden en doğru bakış açısı şudur: Çatlağın yeri, nedenin kendisi değildir. Bakmaya nereden başlayacağınızı gösterir.
Şekli bozulmuş bir delik henüz çatlak değildir. Yuvarlak deliğin anahtar deliğine benzer bir ovale uzadığı “keyholing”, metalin yarıldığı anlamına gelmez. Delik, sehpanın miline sürtünerek aşınmıştır. Nedeni farklı olduğu için bunu çatlaklardan ayrı ele almak daha anlaşılırdır. Ayrıca çatlak oluşmadan önce yakalayabileceğiniz az sayıdaki işaretten biridir.
| Tür | Yer | Olası bir açıklama |
|---|---|---|
| Çatlak | Kenar | Vuruş açısı. İçeri doğru ilerler |
| Gövde, kubbe dibi | Aynı noktaya vurmak, yoğun kullanım. Çoğu zaman zilin çevresi boyunca ilerler | |
| Orta deliğin kenarı | Aşırı sıkma. Delikten kubbeye doğru ilerler | |
| Şekil değişikliği (çatlak değil) | Orta delik | Mile sürtünme. Kılıf yok veya zil fazla gevşek takılmış |
| Dış kenar | Düşme veya devrilme |
En yaygın olanlar: kenarda ve gövdede çatlaklar
En yaygın olanlarla başlayalım: kenardan içeri doğru ilerleyen çatlaklar ve gövdedeki çatlaklar.
Kenardan içeri doğru ilerleyen çatlaklar
Kenardaki tek bir noktadan içeri doğru kısa bir yarık ilerler. Başta yalnızca birkaç milimetre olabilir; biri göstermese fark etmeyeceğiniz kadar küçüktür.
Sorun şu ki ilerlemeye devam edebilir. Her vuruş kuvveti çatlağın ucunda yoğunlaştırır; bu yüzden birkaç milimetrelik bir çatlak büyüyebilir ve sonunda kenar boyunca kıvrılabilir. Asıl farkı yaratan, onu henüz küçükken yakalamaktır.
Gövdede
Bu çatlaklar çalma yüzeyinde ortaya çıkar. Kenar çatlaklarından daha az görülürler, ama nadir de sayılmazlar.
İki yönden birinde ilerlerler. Bazıları merkeze doğru, radyal olarak ilerler. Diğerleri ise zilin çevresindeki torna izlerini takip ederek yana doğru ilerler ve bunları fark etmek özellikle zordur. Torna izleriyle aynı yönde uzandıkları için bazı ışık koşullarında onlardan ayırt edemezsiniz.
Gövde çatlaklarının, aynı noktaya tekrar tekrar vurulduğunda ortaya çıktığı söylenir; örneğin bir ride paterni hep tam olarak aynı yere düştüğünde.
Çatlak ararken iyi bir ışık kullanın ve zile açılı bakın. İnce çatlaklar karşıdan bakınca görünmez. Zili ışığı yakalayacak şekilde eğin; çatlak bir çizgi olarak belirginleşir. Parmağınızı kenar boyunca gezdirmek de işe yarar: Bir yere takılıyorsa orada bir şey vardır.
Kenarda kuvvetten çok açı önemlidir
Peki kenar ve gövde çatlaklarını nasıl azaltabilirsiniz? Burada ne kadar sert vurduğunuzdan çok temas açısı önemlidir.
Baget kenara dik açıyla geldiğinde ince kenarla tek bir noktada çarpışır ve kuvvetin gidecek yeri kalmaz. Doğrusu bunun tersidir. Bageti yüzeye neredeyse paralel olacak kadar yatırın ve kenarı ucun kendisiyle değil, ucun hemen gerisindeki daha kalın kısımla sıyırın; vuruşu da sonuna kadar devam ettirin. Hem zil hem de baget üzerindeki zorlanma bakımından fark çok büyüktür.
Bu, teknik kadar kurulum ile de ilgilidir. Bir zil fazla dik duruyorsa, ne yaparsanız yapın ona karşıdan vurursunuz. Açı size rahatsız geliyorsa önce sehpaya bakın.
Ne kadar eğeceğiniz boyunuza, zilin yüksekliğine ve çalış şeklinize bağlıdır; bu yüzden belirli bir değer yoktur. Bir referans noktası isterseniz, bagetin yüzeyden kayarak geçip geçmediğine bakın. Ancak fazla eğerseniz vuruşlarınız çok sığ kalır ve yeterli ses elde edemezsiniz.
Gövdede ise vuruşlarınızı dağıtın. Aynı noktaya tekrar tekrar vurmak orada zorlanma biriktirir. Paterninizi çaldığınız yeri biraz kaydırmak bile yardımcı olacaktır.
Kimsenin vurmadığı kubbe dibinde ziller neden çatlar?
İnsanları şaşırtan nokta kubbenin (bell) dibidir. Kubbenin kendisine vurabilirsiniz, ama kimse kubbenin gövdeyle birleştiği yeri hedeflemez. Yine de çatlaklar bazen tam orada başlar.
Bir kesite baktığınızda nedeni netleşir. Zilin şekli, ortadaki kubbeden hafif eğimli gövdeye ve oradan ince kenara doğru değişir. Bu değişimin ani olduğu tek yer, kubbenin gövdeye dönüştüğü noktadır.
Kâğıt da olsa metal de olsa, bükülen bir levha kıvrıldığı yerden yıpranmaya başlar. Kuvvet, şeklin aniden değiştiği yerlerde toplanma eğilimindedir. Kubbe dibinin bir zorlanma noktası olmasının nedeni de budur.
Üstelik kubbe, zilin en kalın kısımlarından biridir. Yani kubbe dibi yalnızca şeklin değil, kalınlığın da keskin biçimde değiştiği bir sınırdır.
Zaman zaman “zile vurmak moleküler yapısını kaydırır ve sonunda çatlamasına yol açar” şeklinde bir açıklamaya rastlarsınız. Tekrarlanan kuvvet altında yavaş yavaş zayıflayan metal için genellikle metal yorgunluğu ifadesi kullanılır. Ancak bu, “metal yorgunluğu olduğuna göre şu kadar yıl sonra çatlar” demek değildir. Kalınlık, şekil, ne sıklıkla çalındığı, kurulum ve saklama koşullarının hepsi rol oynar; bu yüzden bir zilin ömrünü yıl olarak ifade edemezsiniz.
Çatlak merkezden başlıyorsa önce kılıfı kontrol edin
Çatlak orta delikten dışarı doğru ilerliyorsa kontrol etmeniz gereken ilk şey kılıf (sleeve), yani sehpanın milinin üzerine geçen kısa plastik veya naylon borudur.
Kılıf çatlamışsa ya da fark edilmeden kaybolmuşsa, zilin deliği doğrudan metal mile oturur. Her çaldığınızda metal metale çarpar ve delik yavaş yavaş aşınıp genişler. Yuvarlak bir deliğin anahtar deliğine benzer bir ovale uzamasına “keyholing” denir. Bunun nedeni aşırı sıkma değildir. Tam tersine, zil mil üzerinde fazla hareket ettiğinde ve delik aşındığında ortaya çıkar.
Kılıflar yıpranır. Çok ucuzdurlar, ama kılıf olmadan çalmak zili gerçekten dezavantajlı bir duruma sokar.
Diğer parça ise biri zilin üstünde, biri altında duran keçeler. Zilin metal donanıma değmesini engeller ve serbestçe hareket etmesini sağlarlar. Zamanla ezilip sertleşir ve işlevlerini yitirirler. Ezilmiş bir keçe sehpada gayet normal görünür; bu da onu belki de en çok gözden kaçan parça yapar. Parmağınızla bastırın. Hiç esnemiyorsa değiştirme zamanı gelmiştir.
Kelebek somununuz ne kadar sıkı?
Bu konu çok sık gözden kaçar. Zili sıkıca sabitlemek daha güvenli hissettirir; bu yüzden somunu sonuna kadar sıkmak cazip gelir. Bu hissi anlıyoruz, ama bu, zilin ihtiyacı olanın tam tersidir.
Somunu sıkı sıkıya sıkarsanız zilin hareketini kubbeye kadar kısıtlarsınız. Bu, titreşerek ses çıkaran bir enstrümanın dibine sertçe bastırmaya benzer. Ayrıca orta deliğin çevresine gereksiz bir zorlanma bindirir.
Bu, gevşek olanın daha iyi olduğu anlamına da gelmez. Fazla gevşekse zil çok hareket eder ve baget istemediğiniz açılarla gelmeye başlar. Bu da zilin ömrünü kısaltır.
Genel bir kural olarak, zil vurduğunuzda doğal şekilde sallanmalı, sonra kendiliğinden yerine oturmalıdır. Alet gerekmez. Elle, hafifçe sıkmak fazlasıyla yeterlidir.
| Parça | Neye bakmalı | Ne zaman müdahale etmeli |
|---|---|---|
| Kılıf | Çatlak, kırık veya yok | Çatlamışsa değiştirin. Asla kılıfsız çalmayın |
| Keçeler (üst ve alt) | Ezilmiş veya sertleşmiş | Bastırınca esnemiyorsa değiştirin |
| Kelebek somun | Fazla sıkı veya fazla gevşek | Elle, hafifçe sıkın |
| Zilin deliği | Boyuna uzamış | Şekli değişiyorsa bağlantıyı gözden geçirin |
Üretim hataları olur mu?
Bu konuda, zillerle uğraşan insanlar olarak size açık konuşacağız.
Üretim sürecinden kaynaklanan kusurlar olabilir. Kalite kontrol ne kadar titiz olursa olsun, üretim sorunları hiçbir zaman tamamen sıfıra indirilemez. Her üreticinin bunların olabileceği varsayımıyla çalışmasının nedeni de tam olarak budur. Bazı üreticiler, iade edilen zilleri incelediklerini, üretim kayıtları üzerinden geriye doğru izlediklerini ve öğrendiklerini kaliteyi iyileştirmek için kullandıklarını açıklıyor.
Bununla birlikte, çatlakların ne kadarının kullanımdan, ne kadarının üretimden kaynaklandığına dair elimizde rakam yok. Bunu yayımlayan birini de hiç görmedik. Dolayısıyla oran hakkında bir şey söyleyemeyiz.
Şunu da bilmekte fayda var: Nedenini üreticinin bile belirleyemediği çatlaklar vardır. Bir üretici, kenarın bir kısmının koptuğu hasarlarda nedenin belirlenemeyeceğini garanti sayfasında açıkça belirtiyor. Zil önlerinde olsa bile profesyoneller her zaman anlayamaz.
VEQUS’ta da bir üretim hatasından şüphelenildiğinde zilin durumunu kontrol eder ve her duruma ayrı ayrı yanıt veririz.
Garanti koşulları üreticiye ve ülkeye göre değişir. Aynı markada bile, zili nereden satın aldığınıza bağlı olarak kapsam farklı olabilir. Emin değilseniz zili satın aldığınız mağazaya danışın.
Prova stüdyolarındaki ziller hakkında
Sosyal medyada zaman zaman prova stüdyolarındaki çatlak zillerle ilgili paylaşımlar görürsünüz. “Lütfen bu kadar sert vurmayın” gibi ricalar da giderek yaygınlaştı.
Her şeyden önce, bu ziller çok daha fazla kullanılır. Evde tek bir kişinin çaldığı bir zil ile her gün birkaç saatte bir farklı bir davulcunun çaldığı bir zil, bambaşka düzeylerde yıpranmaya maruz kalır. Üstelik her davulcunun çalış ve kurulum şekli farklıdır. Bir bakıma daha çabuk yıpranmaları gayet doğaldır.
Bunun da ötesinde, arka planda iki etken daha var.
Birincisi fiyat. Zil fiyatları son yıllarda birkaç kez arttı. Metal fiyatları, deniz navlunu ve döviz kurları üreticinin kontrolü dışındadır ve fiyat artışı duyurularında gerekçe olarak bunlar gösterilir. Tek bir crash zilin bugünkü fiyatı düşünüldüğünde, onlarca zili olan bir stüdyo için bu hiç de küçük bir mesele değildir.
İkincisi pek bilinmiyor olabilir: Stüdyo zilleri, üreticinin garanti kapsamı dışında kalır. Kiralama, backline, prova stüdyoları, kayıt stüdyoları: Birçok üretici bu tür amaçlarla kullanılan zillerin garanti kapsamında olmadığını açıkça belirtir.
Yani bir zil çatladığında maliyeti stüdyo üstlenir. Birçok stüdyonun kullanım koşullarında müşteriden ücret talep edilebileceği yazar, ama pratikte kimse bir zili bilerek kırmaz. Çoğu zil normal kullanımla ömrünün sonuna ulaşır ve bu maliyeti stüdyo karşılar.
Bu bir görgü dersi değil ve kimse suçlu değil. Sadece stüdyoların ekipmanlarına özen göstermeleri için haklı nedenleri var. Bunu bilmek, duruma bakışınızı biraz değiştirebilir.
Saklarken neme dikkat edin
Kimse çalmadığı zamanlarda bir zile nasıl davranıldığı, sandığınızdan daha önemlidir.
En çok gözden kaçırılan şey ise nem. Ziller metal olduğundan, nemli bir yerde durduklarında renklerinin değişmesi ve matlaşmaları daha olasıdır. Dış ortama yakın kulübelerden, dolaplardan ve depolardan kaçınmak en güvenlisidir.
Bir de ter var. Çaldıktan sonra zilin üzerinde ellerinizden geçen yağ ve ter kalır. Zili hemen çantasına koyup kapatırsanız, saatlerce nemli hâlde kapalı kalır. Kuru bir bezle kısaca silmek bile gerçek bir fark yaratacaktır.
Saklama şekline gelince, dik ya da yatay durması fark etmez. Çantalar ve raflar zilleri normalde dik tutar ve bu herhangi bir soruna yol açmaz. Kaçınılması gereken, çıplak bir zili bir yere yaslanmış hâlde bırakmaktır. Zili doğrudan sert bir zemine koymaktan da kaçınmak en iyisidir, çünkü kenarı kolayca darbe alabilir.
Zilleri üst üste koyduğunuzda aralarına bir bez yerleştirin. Metalin doğrudan metale sürtünmesi yüzeyi çizer. Ayrıca zilleri sehpalarına takılıyken taşımaktan kaçının. Taşıma sırasındaki sarsıntılar bağlantıya beklenmedik kuvvetler bindirir.
Gördüğümüz gibi, eğilmiş bir dış kenar zilin düştüğünün veya devrildiğinin işaretidir. Tersinden söylersek, düşmeden kaynaklanan hasar zilin şeklinde iz bırakır.
Çatlak bulursanız
Öncelikle, zili bu hâliyle çalmaya devam etmeyin. Bu her şeyden önce gelir.
Bunun iki nedeni var. Biri güvenlik: Çatlak büyür ve büyük bir parça koparsa parçalar etrafa fırlayabilir. Diğeri ise büyük bir parça koptuktan sonra nedenin artık belirlenememesidir. Bir üretici, kenarın bir kısmının koptuğu hasarlarda nedenin saptanamayacağını söylerken tam olarak bu durumu kastediyor. Bir üretim hatasından şüphelenseniz bile, orijinal şekil olmadan bunu değerlendirmenin bir yolu yoktur.
Ayrıca zil hâlâ garanti kapsamındaysa, kendiniz herhangi bir işlem yapmadan önce satın aldığınız mağazayla görüşün. Delik açmak veya benzeri işlemler garantiyi geçersiz kılabilir. İşleri yanlış sırayla yaparsanız, normalde yararlanabileceğiniz desteği kaybedebilirsiniz.
Bununla birlikte, ne yazık ki bir kez oluşan çatlak geri alınamaz. Ne yaparsanız yapın, o bölge asla eskisi kadar sağlam olmayacaktır.
Ama bu, zilin atılması gerektiği anlamına gelmez. Tamir bir seçenektir. Zil tamiri yapan atölyeler ve davul teknisyenleri vardır; çalışmalarından stüdyolar ve okul bandoları gibi zillerin hızla yıprandığı yerlerde yararlanılır.
Aşağıda, tamirhanelerin ve atölyelerin kullandığı tamir yöntemleri anlatılmaktadır. Metal üzerinde aletlerle kendi başınıza çalışmanızı önermiyoruz. Delerken veya keserken yapılan tek bir hata çatlağı bir anda açabilir ve bir zilin kenarı sandığınızdan daha keskindir. Lütfen bu bölümü yalnızca bilgi amaçlı okuyun.
İki temel yaklaşım
Birincisi çatlağın daha fazla ilerlemesini durdurmaktır. Çatlağın her iki ucuna küçük birer delik açılır. Buradaki fikir, yuvarlak deliğin çatlağı büyümeye devam edeceği noktada yakalaması ve yoğunlaşan kuvveti dağıtmasıdır. Zilin çevresi boyunca ilerleyen çatlaklar için iki delik arasına ince bir oluk açma yöntemi de vardır.
Diğeri ise çatlak kısmı tamamen çıkarmaktır: yalnızca çatlak bölümü kesip çıkarmak, çevresini V şeklinde kesmek ya da daha da ileri gidip tüm kenarı keserek zili bir boy küçültmek. Kenardan başlayan çatlaklarda V kesimi yaygın bir tercihtir. Buradaki fikir şudur: Kesilen taraf hafiflediği için zil sehpada o taraf sizden uzakta kalacak şekilde durma eğilimi gösterir ve bagetin o noktaya çarpma olasılığı azalır.
Orta deliğin çevresi için bir halka takmak veya deliği yeniden tam daire hâline getirmek gibi yöntemler vardır. Tamirhanelerde bile aşınmış delik ile çatlak ayrı işler olarak ele alınır.
Çatlağı lehim ya da hamlaçla birleştirmek de bazen bir tamir yöntemi olarak anılır.
Yöntem ne olursa olsun ses değişecektir. Az malzeme alınırsa değişim küçük olur; ne kadar çok alınırsa o kadar çok değişir. Bazı tamirciler, derin kesmenin sönümlenmeye pes ve dalgalanan bir öğe kattığını ve sesi gonga benzer bir yöne kaydırdığını açıklıyor. Oluk uzadıkça tizler ile pesler daha belirgin şekilde ayrışmaya başlar, maksimum ses seviyesi düşer, atak hızlanır ve sönümlenme kısalır. Bu, orijinal sesi geri getirmekten çok, farklı bir sesle yaşamayı seçmektir.
Birçok tamirci yeni bir zilin fiyatından çok daha düşük bir ücret alır; bu da tamiri gerçekçi bir seçenek hâline getirir. Yine de tamirden sonra bile bir zil, kullanım şekline bağlı olarak yeniden çatlayabilir. Tamirciler bunu kendileri de açıkça söylüyor.
Metal işçiliği gerektirdiği için bunu kendi başınıza yapmak kolay değildir. Garanti süresi dolmuşsa ve o zili çalmaya devam etmek istiyorsanız, atmadan önce bir tamirciye danışmaya değer.
Kenar çatlaklarında bazı davulcular çatlak kısmı kesip çıkarır ve çalmaya devam eder. Hem boyut hem ses değiştiği için bu, zili tamir etmekten çok farklı bir enstrümanı tanımaya benzer.
Özetle
Her belirti için önce nereye bakmalısınız? İşte tek bir tabloda.
| Belirti | Önce kontrol edilecekler |
|---|---|
| Kenardan içeri ilerleyen çatlak | Vuruşlarınızın açısı, zilin yüksekliği ve eğimi, kenardaki çentikler veya kırıklar |
| Gövdede çatlak | Vuruşlarınızın tek bir noktaya düşüp düşmediği, zilin ne kadar çalındığı |
| Kubbe dibinde çatlak | Kelebek somunun ne kadar sıkı olduğu, zilin serbestçe sallanıp sallanmadığı |
| Orta deliğin kenarında çatlak | Aşırı sıkılıp sıkılmadığı, sehpa parçalarının durumu |
| Şekli bozulmuş orta delik | Kılıf olup olmadığı ve durumu, zilin doğrudan metale değip değmediği |
| Ciddi şekilde eğilmiş veya kırılmış dış kenar | Düşme veya devrilme, taşıma sırasında nasıl tutulduğu |
Ancak bu bir teşhis tablosu değildir. Aynı yerdeki çatlakların farklı nedenleri olabilir. Bunu, bakmaya başlanacak yerlerin bir listesi olarak düşünün.
Bunların arasından özellikle kılıfı ve keçeleri, birer sarf malzemesi olduklarını unutmadan düzenli olarak kontrol edin. Ucuz bir parça, kendisinden kat kat pahalı bir zili korur. Yalnızca bunları kontrol etmek bile gerçek bir fark yaratır.
Son bir şey. Başta söylediğimiz gibi, ziller sarf malzemesidir. Nedenlerin hepsi davulcudan kaynaklanmaz ve üreticiler bile bazı hasarların belirlenebilir bir nedeni olmadığını yazıyor. Bir zil çatlarsa kendinize fazla yüklenmenize gerek yok.
Yine de bir zilin ömrünü siz farkında olmadan kısaltan şeyler vardır. Yerinde bırakılmış çatlak bir kılıf, sonuna kadar sıkılmış bir kelebek somun, fazla dik duran bir zil. Bunları fark edip etmemeniz, aynı zili ne kadar uzun süre çalabileceğinizi değiştirir. Setinizin tamamıyla birlikte bir göz atın.